Časopis Slovo a slovesnost
en cz

Jaké hodnoty spoluutvářejí jazykový obraz světa Slovanů?

Jerzy Bartmiński

[Rozhledy]

(pdf)

Values in the linguistic picture of the world of the Slavs / Jakie wartości współtworzą językowy obraz świata Słowian?

A B S T R A C T
This article relates to the international project on the linguistic-cultural picture of the world of the Slavs and their neighbors. The author proposes that the project address questions relating to the values underlying the linguistic picture of the world in the national languages under study, their hierarchy, the system they constitute, and above all the question of understanding of these values. A preliminary list of values in the Polish linguistic-cultural sphere contains about 70 concepts, including: (1) spatial concepts: HOUSE, EUROPE, EAST, WEST; (2) concepts relating to humans, their attitudes and personal virtues: PERSON, FRIENDSHIP, DIGNITY, COURAGE, HEROISM; (3) concepts relating to social attitudes and virtues: FAMILY, NATION, JUSTICE, SOLIDARITY, RESPONSIBILITY, TOLERANCE, HOSPITALITY; (4) political concepts: DEMOCRACY, REGIONALISM, SELF-GOVERNMENT; (5) key ideological concepts: FREEDOM, EQUALITY, INDEPENDENCE, HOMELAND; (6) religious concepts: GOD/FAITH, CHURCH; (7) general concepts: TRUTH, FALSEHOOD (LIE), SCHOLARSHIP, WORK. To a great extent, these values are common to several languages. The question remains, however, what hierarchy there is in various languages and how the values are understood. Comparative research on the linguistic picture of the world should also deal with oppositions of the type “one of us/foreign”, “us/them”, as well as national, religious and ideological auto- and hetero-stereotypes.

P O D S U M O W A N I E
Artykuł nawiązuje do dyskusji na XIV Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Ochrydzie, w czasie której (dyskusji) rozważano projekt międzynarodowej współpracy nad językowo-kulturowym obrazem świata Słowian i ich sąsiadów. Autor proponuje, by w ramach projektu postawić trzy pytania: owartości, które leża u podstaw językowego obrazu świata (JOS) w badanych językach narodowych, o relację (hierarchię) między nimi (czy układają się w jakiś system („kanon”?) ważny dla kolektywnej samoidentyfikacji), i przede wszystkim – jak są rozumiane. Hipotetyczny kanon wartości narodowych można ustalać na drodze empirycznej (m.in. metodą ankietową), odróżniając wartości wyznawane i rzeczywiście praktykowane), albo analitycznej. Przedstawia wstępną listę dla polskiego kręgu językowo-kulturowego, obejmującą około 70 pojęć. Są na niej: (1) pojęcia przestrzenne: DOM, EUROPA, AMERYKA; ŚWIAT, WSCHÓD, ZACHÓD; (2) pojęcia dotyczące człowieka, jego postaw i cnót osobowych, jak: CZŁOWIEK / OSOBA LUDZKA; MIŁOŚĆ, PRZYJAŹŃ, WIERNOŚĆ, GODNOŚĆ, HONOR; UCZCIWOŚĆ, SUMIENIE; MĘSTWO, ODWAGA, BOHATERSTWO – odpowiadające im „antycnoty” to: ZDRADA, NIENAWIŚĆ, ZEMSTA; (3) pojęcia dotyczące społeczności, postaw i cnót społecznych: RODZINA; NARÓD, SPOŁECZEŃSTWO, SPRAWIEDLIWOŚĆ, SOLIDARNOŚĆ, ODPOWIEDZIALNOŚĆ; TOLERANCJA, GOŚCINNOŚĆ; (4) pojęcia polityczne: PATRIOTYZM, DEMOKRACJA, REGIONALIZM, SAMORZĄDNOŚĆ; (5) pojęcia ideologiczne, „sztandarowe”: WOLNOŚĆ, RÓWNOŚĆ, NIEPODLEGŁOŚĆ; OJCZYZNA i MAŁA OJCZYZNA; (6) pojęcia religijne: BÓG / WIARA (RELIGIJNA; RELIGIA, KOŚCIÓŁ; (7) pojęcia ogólne takie, jak: DOBRO i ZŁO; PRAWDA I FAŁSZ (KŁAMSTWO) NAUKA, PRACA. Wdużym stopniu są to wartości w szerokim zakresie wspólne z innymi językami. Pytanie, jak są w różnych językach hierarchizowane? Jak rozumiane? Badania porównawcze nad JOS powinny zdaniem autora objąć też kategorie czasu i miejsca, opozycje typu swój/obcy, my/wy oraz auto- i heterostereotypy narodowe, religijne, ideologiczne. Na koniec autor rozważa, jak można rekonstruować system aksjologiczny danej kultury i jaką metodą prezentować wyniki badan.

Key words: values, comparative research, linguistic picture of the world, Slavs and their neighbors
Klíčová slova: hodnoty, srovnávací výzkumy, jazykový obraz světa, Slované a jejich sousedé

Daný článek je on-line k dispozici v databázi CEEOL.

ul. Lawinowa 1, m. 153, 20-864 Lublin, Polska
jerzy.bartminski@poczta.umcs.lublin.pl

Slovo a slovesnost, ročník 71 (2010), číslo 4, str. 329-339

Předchozí Jana Holšánová, Richard Andersson, Roger Johansson, Kenneth Holmqvist, Sven Strömqvist: Lund eye tracking studies in research on language and cognition

Následující Zuzana Lehoučková: Slovesná prefixace ve světle Langackerovy kognitivní gramatiky